Hoa Lan

Họ (familia): Orchidaceae

Giới (regnum): Plantae

Bộ (ordo): Asparagales

Họ Lan (danh pháp khoa học: Orchidaceae) là một họ thực vật có hoa, thuộc bộ Măng tây, lớp thực vật một lá mầm. Là một trong những họ lớn nhất của thực vật, và chúng phân bổ nhiều nơi trên thế giới.

Đây là một loại thực vật có hoa và là một trong những họ thực vật lớn nhất trong tất cả các họ thục vật (Từ một số loài chính bằng việc lại giống trong tự nhiên và cả nhân tạo đã tạo lên nhiều loại mới, một số loài là đột biến từ các loài hiện tại)

Vườn thực vật hoàng gia Kew liệt kê 880 chi và gần 22.000 loài được chấp nhận, nhưng số lượng chính xác vẫn không rõ (có thể nhiều tới 25.000 loài)[4] do các tranh chấp phân loại học. Số lượng loài lan cao gấp 4 lần số lượng loài động vật có vú hay hơn 2 lần số lượng loài chim. Nó chiếm khoảng 6–11% số lượng loài thực vật có hoa[5]. Khoảng 800 loài lan mới được bổ sung thêm mỗi năm. Các chi lớn nhất là Bulbophyllum (khoảng 2.000 loài), Epidendrum (khoảng 1.500 loài), Dendrobium (khoảng 1.400 loài) và Pleurothallis (khoảng 1.000 loài). Họ này cũng bao gồm chi Vanilla (chi chứa loài cây vani), Orchis (chi điển hình) và nhiều loài được trồng phổ biến như Phalaenopsis hay Cattleya.

Ngoài ra, kể từ khi du nhập các loài từ khu vực nhiệt đới vào trong thế kỷ XIX thì các nhà làm vườn châu Âu và Bắc Mỹ đã bổ sung thêm khoảng 100.000 loại cây lai ghép và giống cây trồng.

II. Đặc điểm của hoa lan

Đặc điểm sinh vật học cây hoa lan

1. Rễ lan

– Lan là họ sống phụ (bì sinh) bám, treo lơ lửng trên các cây thân gỗ khác. Các dạng thân gỗ nạc dài, ngắn, mập hay mảnh mai đưa cơ thể bò đi xa hay chụm lại thành các bụi dày.

– Rễ làm nhiệm vụ hấp thu chất dinh dưỡng, chúng được bao bỡi lớp mô hút dày, ẩm bao gồm những lớp tế bào chết chứa đầy không khí, do đó nó ánh lên màu xám bạc. Với lớp mô xốp đó, rễ có khả năng hấp thu nước mưa chảy dọc dài trên vỏ cây, lấy nước lơ lửng trên không khí.

2. Thân lan

– Lan có 2 loại thân: đa thân và đơn thân.

– Ở các loài lan sống phụ có nhiều đoạn phình lớn thành củ giả (giả hành). Đó là bộ phận dự trữ nước và các chất dinh dưỡng để nuôi cây trong điều kiện khô hạn khi sống bám trên cao.

– Củ giả rất đa dạng: Hình cầu hoặc hình thuôn dài xếp sát nhau hay rải rác đều đặn hoặc hình trụ xếp chồng chất lên nhau thành một thân giả.

– Cấu tạo củ giả: Gồm nhiều mô mềm chứa đầy dịch nhầy, phía ngoài là lớp biểu bì với vách tế bào dày, nhẵn bóng bảo vệ, tránh sự mất nước do mặt trời hun nóng. Đa số củ giả đều có màu xanh bóng, nên cùng với lá nó làm nhiệm vụ quang hợp.

3. Lá lan

Hầu hết các loài phong lan là cây tự dưỡng, nó phát triển đầy đủ hệ thống lá.

Hình dạng của lá thay đổi rất nhiều, từ loại lá mọng nước đến loại lá phiến mỏng.

Phiến lá trải rộng hay gấp lại theo các gân vòng cung hay chỉ gấp lại theo gân hình chữ V.

Màu sắc lá thường xanh bóng, nhưng có trường hợp 2 mặt lá khác nhau. Thường mặt dưới có màu xanh đậm hay tía, mặt trên lại khảm nhiều màu sặc sỡ.

4. Hoa lan

– Hoa đối xứng qua một mặt phẳng.

– Bên ngoài có 6 cánh hoa, trong đó 3 cánh ngoài cùng là 3 cánh đài, thường có màu sắc và kích thước giống nhau. Một cánh đài nằm ở phía trên hay phía sau của hoa gọi là cánh đài lý, hai cánh đài nằm ở 2 bên gọi là cánh đài cạnh. Nằm kề bên trong và xen kẽ với 3 cánh đài là 3 cánh hoa, chúng giống nhau về hình dạng, kích thước, màu sắc. Cánh còn lại nằm ở phía trên hay phía dưới, có hình dạng và màu sắc khác hẳn với các cánh còn lại gọi là cánh môi. Cánh môi quyết định giá trị thẩm mỹ của hoa lan.

– Ở giữa hoa có một trụ nổi lên, đó là bộ phận sinh dục của cây, giúp cây duy trì nòi giống. Trụ gồm nhị và nhuỵ. Sau khi thụ phấn, các cánh hoa héo, cuống hoa hình thành quả lan.

5. Quả và hạt lan

– Quả lan thuộc quả nang, nở ra theo 3 – 6 đường nứt dọc. quả có dạng cải dài đến hình trụ ngắn phình ở giữa. Khi chin, quả nở ra và mảnh vỏ còn dính lại với nhau ở phía đỉnh và phía gốc.

– Hạt lan rất nhiều, hạt liti. Hạt chỉ cấu tạo bỡi một lớp chưa phân hoá, trên một mạng lưới nhỏ, xốp, chứa đầy không khí. Hạt trưởng thành sau 2 – 18 tháng.

III. Cấu tạo của hoa lan

Hoa lan có cấu tạo từ 7 bộ phận là 3 lá đài, 3 cánh hoa và một trụ mang hoa.

1. Đài hoa

Cấu trúc của hoa lanTất cả các giống hoa lan đều có 3 lá đài, nó là bộ phận dài nhất của hoa lan và phần đài hoa của mỗi loài mỗi khác nhau. Chẳng hạn như Vanda, Ascocentrum thì phần đài hoa sẽ tròn, còn Cattleya thì đài của chúng khá nhọn. Bộ phận này thường đồng nhất nhưng cũng có khi chúng sẽ khác biệt và chúng ta sẽ nhận thấy rõ.

Người ta thường ít chú ý đến đài hoa vì nó không ảnh hưởng nhiều đến giá trị thẩm mỹ của cây. Tuy nhiên, chúng ta cũng phải công nhận đào hoa cũng góp phần không nhỏ để tạo nên vẻ đẹp của cây, không không có đài hoa lan sẽ trở nên rất lạ. Phần đài hoa của lan Vandacoerulea, Vanda Onomea, Vanda Thananchai… khá to, dài và tròn nhìn rất bắt mắt. Chúng có màu sắc nổi bật và rất ấn tượng. Mỗi loài hoa lan sẽ có những màu sắc đài hoa khác nhau.

2. Cánh hoa

Cấu tạo của hoa lanNhững cánh hoa lan chính là điều cuốn hút người xem nhất khi nhìn thấy chúng, mỗi bông hoa lan sẽ có cấu trúc 3 cánh cạnh bên đài hoa. Và một trong những cánh hoa sẽ biến thành môi. Cánh hoa thường rộng hơn đài hoa và nó là bộ phận quyết định chính đến hình dáng cũng như vẻ đẹp của hoa phong lan.

Một bông hoa lan đẹp sẽ được quyết định rất nhiều bởi cánh hoa, cánh đẹp hoa sẽ đẹp, cánh xấu sẽ khiến hoa xấu đi rất nhiều. Thông thường hai cánh hoa sẽ bằng nhau nhưng đôi khi chúng cũng có sự chênh lệch thay đổi.

Masdevallia hay những loài thuộc giống Bulbophyllum có phần cánh hoa được thu lại thành các cấu trúc mà mắt thường khó có thể nhận rõ được. Với một số loài phong lan cánh hoa có hình ruy băng dài khoảng 0,6m như Paphiopedium sauterianum và Phragnipedium caudatum

3. Môi hoa

Cấu trúc hoa lan có gì đặc biếtSự biến đổi về hình dáng của môi hoa rất đa dạng và trong một hoa lan nó là bộ phận quan trọng nhất. Chúng ta sẽ không thể nào tìm được hai bông boa có môi hoa giống hoặc gần giống nhau, chúng hoàn toàn khác biệt. Và bạn có biết là kết quả của việc thụ phấn thành công hay không phụ thuộc rất nhiều vào cấu tạo của môi hoa hay không.

Môi hoa được tạo thành từ cánh hoa và biến dạng thành chúng, nó được đánh giá là bộ phận đẹp nhất của hoa lan và quyết định nhiều đến giá trị thẩm mỹ của cây. Ở loài lan Cattleya, Laelia, Phaius… môi hoa có hình trụ. Hay như lan Oncidium, Odontoglossum thì môi hoa sẽ phát triển ở diện tích rộng hơn.

Nếu bạn là người yêu thích lan Cattleya thì sẽ thấy môi của chúng rất đặc biệt, nó rất đẹp, cầu kỳ và có nhiều màu sắc khác nhau.

4. Trụ hoa

Đây cũng là một bộ phận tạo nên sự khác biệt cho hoa phong lan với những loài hoa khác. Trụ hoa chứa hai bộ phận sinh dục đực và cái của hoa lan. Phần cái có chất nhầy, còn phần đực là tiểu nhụy mang phấn khối. Số lượng phấn khối thường là 2,4,6,8 và nó cũng là thành phần quyết định họ của lan.

IV. Nguồn gốc hoa lan

Hoa lan hay còn được gọi là hoa phong lan. Có nguồn gốc từ Brazil. Tuy nhiên loài hoa này được biết đến rộng rãi từ năm 1818. Khi ấy một chuyên gia nghiên cứu về thực vật người Anh, tên là William Cattley. Đã nhận được kiện hàng là các giống thực vật từ Brazil, với một loài cây lạ dùng để bọc bên ngoài. Ông đem đi trồng thử và khi nở hoa. Loài hoa này với vẻ đẹp của mình đã khiến cho người nhìn say đắm.

Cái tên hoa lan – Orchid (Orchidaceae family – họ Lan) xuất phát từ tiếng orchis trong ngôn ngữ Hi Lạp, có nghĩa là tinh hoàn. Phần củ tươi ngầm dưới mặt đất của chúng có hình dạng giống với tinh hoàn, ít nhất đó là những gì mà nhà thực vật học người Hi Lạp đã nghĩ vào thời điểm đó.

Với vẻ đẹp kiêu sa và mùi hương quyến rũ. Loài hoa nay đã vô cùng được yêu thích bởi giới quý tộc nước Anh. Và được gọi với cái tên là Nữ hoàng của các loài hoa.

Họ phong lan phân bố từ 680 vĩ Bắc đến 560vĩ Nam, nghĩa là từ gần cực Bắc như Thuỵ Điển , Aleska, xuống tận cuối cùng ở cực nam của Ostralia. Tuy nhiên tập trung phân bố của họ này là ở trên các vĩ độ nhiệt đới, đặc biệt châu Mỹ và Đông nam á. Ngay ở các vùng nhiệt đới họ phong lan cũng phân bố rộng khắp từ vùng đầm lầy sát Biển Hồ qua các đồi núi thấp lên các vùng núi cao. Mặc dù đa số các loài lan chỉ mọc ở độ cao dưới 2000 m so với mặt nước biển, song có một số ít loài sống cả ở độ cao 5000m so với mặt nước biển (ở Colômbia óc một số loài phong lan sống ở núi quanh năm tuyết phủ).